Een verdwenen meesterwerk op zee: het dubbelmysterie rond Hendrik Blötz, Suratte en ds. Lepper
Wie de Nederlandse muziekgeschiedenis openslaat, komt al snel uit bij de Amsterdamse instrumentenbouwer Hendrik Blötz. Door een enkele advertentie in de Amsterdamsche Courant schreef hij zich plotseling de geschiedenisboeken in als de eerste bouwer van een pianoforte in de Lage Landen. Maar Blötz was niet alleen een vernieuwer op de vierkante meter van het Amsterdamse muziekleven; zijn instrumenten reisden ook de wereldzeeën over. Zo blijkt uit archiefonderzoek dat hij een kerkorgel bouwde voor Curaçao — een instrument dat tot op de dag van vandaag op geen enkele orgelsite of inventarisatielijst is terug te vinden.
En Curaçao was niet zijn enige overzeese bestemming. In november 1770 adverteerde Blötz opnieuw in de Amsterdamsche Courant met een technisch hoogstandje: een eenklaviers kerkorgel dat zonder assistentie zowel forte als piano kon spelen, bestemd voor de Gereformeerde Kerk in 'Sarratta' (Suratte) in India. Het was precies de maand nadat de predikant ds. Gerard Jacob Lepper werd beroepen om naar diezelfde Indiase handelspost te vertrekken. Was de dominee zelf de organist die dit slimme instrument overzee zou bespelen, en was het de schatrijke VOC-directeur Eyso de Wendt die het orgel als afscheidscadeau had besteld? Toen Lepper op het laatste moment onverwacht werd omgeleid naar Paramaribo, begon een historisch mysterie dat de halve wereldbol omspant.
Van Amsterdam naar de wereldzeeën
Hendrik Blötz (oorspronkelijk uit Wrisbergholzen) schreef in 1758 geschiedenis als de eerste aanbieder van een fortepiano in de Nederlanden (Amsterdamsche Courant, 15 juli 1758). Hoewel hij hiermee nog geen commerciële revolutie ontketende, vormde zijn obsessie met dynamiek (forte en piano op één klavier) de rode draad in zijn werk. Zijn reputatie reikte al snel verder dan de Amsterdamse Baangracht; zo bleek uit archiefvondsten dat hij in oktober 1764 een groot pijporgel leverde voor de Gereformeerde Kerk op Curaçao — een instrument dat in vrijwel alle hedendaagse overzichten ontbreekt.
Het meesterwerk voor Suratte en de rol van Eyso de Wendt
Op 3 november 1770 adverteerde Blötz opnieuw met een bijzondere uitvinding: een eenklaviers kerkorgel voor de Gereformeerde Kerk in het Indiase Suratte (Sarratta), waarmee de bespeler zonder handelingen aan de registers kon schakelen tussen hard en zacht. Dit was een uitkomst voor de VOC-factorij, waar een groot muziekensemble ontbrak. Achter deze opdracht ging waarschijnlijk de invloedrijke en zeer welvarende VOC-directeur Eyso de Wendt schuil, die na jaren in de Oost terugkeerde naar Nederland en naarouds gebruik een prestigieuze schenking naliet aan zijn handelspost.
De omweg van dominee Lepper en open eindjes
Toen predikant ds. Gerard Jacob Lepper in oktober 1770 werd beroepen naar Suratte, leek de puzzel compleet: hij zou het unieke Blötz-orgel overzee bespelen. Door een plotseling predikantentekort in Suriname werd Lepper op het laatste moment echter omgeleid naar Paramaribo, waar hij in januari 1771 arriveerde en tot zijn overlijden in 1778 actief bleef.
Dit roept de prangende vraag op: reisde het orgel zonder zijn beoogde bespeler alsnog naar Suratte, of belandde het kistwerk in Suriname?