FOUNDATION MUSICK’S MONUMENT

Meincke & Pieter Meyer Project

Hoe de fortepiano de Lage Landen veroverde

 

De fortepiano kwam in de Lage Landen niet door een doorbraak maar door een lange aanloop. Op 15 juli 1758 bood de Amsterdamse orgelmaker Hendrik Blötz, van Duitse afkomst, in de Amsterdamsche Courant twee "Forte Piano" aan: de vroegst bekende vermelding in de Lage Landen. Daarna bleef hij vooral orgels bouwen. Van Andries Veltman is, voor zover we weten, één instrument bekend. Geen van beiden maakte een markt.

Dat deed Louis Dulcken Sr., ook met Duitse wortels. Van 1755 tot 1762 werkte hij in Amsterdam als bouwer van klavecimbels en orgels, in dezelfde jaren dat Blötz zijn fortepiano's adverteerde; of ze elkaar kenden, weten we niet. Op 6 juli 1775 bood hij in de Gazette van Gent een forte piano van eigen werk aan, in Antwerpen gebouwd en voorzien van een nieuwe uitvinding om de toon te verminderen en te versterken. Samen met zijn zoon Louis Dulcken Jr., die al op zijn dertiende in zijn atelier werkte, startte hij de productie. Louis Sr. werd koninklijk instrumentbouwer in Parijs, in de wereld van Lodewijk XVI en Marie Antoinette, die zelf klavecimbel en piano speelde. Op zijn achttiende vertrok Louis Jr. van Parijs naar München, waar hij wereldfaam kreeg.

Vier jaar na die advertentie, in 1779, begonnen in Amsterdam de Meijers. Omdat het instrument succes had, werkten zij fabrieksmatig om aan de vraag te kunnen voldoen.

Deze site brengt de vier bouwers samen, Blötz, Veltman, Dulcken en de Meijers, met hun archiefsporen. Het is ook het verhaal van een familie: lees op het Dulcken Project hoe de Dulckens van theologen en organisten uitgroeiden tot instrumentbouwers, en hoe hun geloof ons zoveel over hen heeft verteld.

Advertenties Forte Piano’s Lage Landen

Amsterdamsche Courant: 15 juli 1758

“HENDRIK BLATZ, Orgelmaker in de Baangragt, tusschen de Spiegel- en Reguliersgragt tot Amsterdam, presenteert uyt de hand te verkopen twee superbe Forte Piano, zynde Hamerwerk, met een extra-fraaye Toon en raare Uitvindingen.”

I - Hendrik Blötz (ca. 1728–1777)

🇳🇱

Van Amsterdams Hamerwerk tot Caribische Orgels, Hypotheken en Huiselijke Drama's: Het Leven van Instrumentenmaker Hendrik Blotz (ca. 1728–1777)

Wie achttiende-eeuwse archieven doorspit op zoek naar de pioniers van de muziekgeschiedenis, moet soms door een rookgordijn van wisselende spellingen heen kijken. De naam van één specifieke meester-instrumentenmaker aan de Amsterdamse Baangracht dreef jarenlang onder verschillende gedaanten boven: Blatz, Blotz, Bletz, Bolts en zelfs Boets. Pas wanneer we krantenadvertenties, huwelijksakten, transportcontracten, getuigenverklaringen en notariële hypotheekakten aan elkaar koppelen, ontstaat het portret van een fascinerende, veelzijdige meester—en van een man wiens leven werd gekenmerkt door muzikale innovatie, maar ook door diepe financiële en persoonlijke beslommeringen.

 

 

Duitse wortels, het huwelijk (1754) en de Lutherse doop (1755)

Dankzij het Amsterdamse ondertrouwregister van 5 april 1754 weten we dat Hendrik Blotz (die de akte zelf ondertekende als Henrik Blötz) rond 1728 werd geboren in het Duitse Wrisbergholzen. Op 26-jarige leeftijd trad hij – wonende aan de Nieuwmarkt – in het huwelijk met de 22-jarige Elisabeth Kammeyer, wier ouders eveneens reeds overleden waren. Zij werd bijgestaan door haar broer Harmanus Kammeyer.

 

 

Dit huwelijk in 1754 verklaart waarom we het gezin al in 1755 terugvinden in de Lutherse doopregisters: op 27 maart 1755 werd hun zoon Johannes Lodewijk Blötz "aan huis" gedoopt, waarbij onder meer Elisabeth Ziegonbein als doopgetuige optrad. Hendrik vestigde zich al snel als orgel- en instrumentenmaker vanuit zijn werkplaats aan de Baangracht (tussen de Spiegel- en Reguliersgracht).

 

 

Een historische fortepiano-primeur (1758)

Zijn naam is voorgoed verbonden aan een mijlpaal in de Nederlandse muziekgeschiedenis. Op 15 juli 1758 verscheen in de Amsterdamsche Courant een advertentie die geldt als de allereerste gedocumenteerde aanbieding van een fortepiano in de Lage Landen:

 

"HENDRIK BLATZ, Orgelmaker in de Baangragt, tusschen de Spiegel- en Reguliersgragt tot Amsterdam, presenteert uyt de hand te verkopen twee superbe Forte Piano, zynde Hamerwerk, met een extra-fraaye Toon en raare Uitvindingen."

 

 

Blatz manifesteerde zich hiermee niet alleen als vernieuwer in de vroege besnaarde hamerinstrumenten, maar werkte daarnaast aan prominente Amsterdamse kerkorgels, waaronder dat van de historische Oude Kerk.

Transatlantische export: Een orgel voor Curaçao (1764)

Dat zijn reputatie als orgelbouwer ver buiten de Amsterdamse stadsmuur reikte, bewijst een notariële akte uit oktober 1764 (opgemaakt door notaris Salomon Dorper). Onder de naam Hendrik Blots vervaardigde hij een groot pijporgel dat bestemd was voor de Gereformeerde Kerk op Curaçao. Het transport en de opbouw vroegen om een huzarenstukje: zijn meester-knechts Fredrik Staat en Dirk Hibbeler werden ingehuurd om per zeilschip ('d'Vriendschap', onder kapitein Roeloff Malmstroem) de Atlantische Oceaan over te steken met een riant salaris van 50 gulden per maand, vrije kost en inwoning op het eiland.

 

 

Hypotheken en financiële verplichtingen (1772)

Dat de praktijk van een zelfstandig meester niet zonder risico's was, blijkt uit een omvangrijke notariële akte van 6 september 1772 (bij notaris Nathanaël Wilthuysen). Hendrik Blotz en zijn vrouw Elisabeth Kammeyer sloten toen een grote geldlening af van 2.800 Hollandse gulden bij meester Mattheus van der Maas. Als onderpand voor deze lening diende hun eigendom: het huis en erf aan de Derde Weteringdwarsstraat No. 47 (noordzijde tussen de Spiegelgracht en Weteringstraat).

 

 

De keerzijde: Drankmisbruik en huiselijk verval (maart 1776)

De druk op het huishouden nam in de jaren daarna extreme vormen aan. Uit een aangrijpende getuigenverklaring van 18 maart 1776 blijkt dat Elisabeth Kammeyer al jarenlang kampte met een zwaar alcoholprobleem. Getuigen (onder wie haar broer Harmanus Kammeyer en knecht Jan Hendrik Bronkhorst) verklaarden onder ede dat zij zich stomdronken op straat misdroeg, buren terroriseerde en – erger nog – stiekem huishoudelijke spullen en gemaakte materialen van de orgelmakerij ver onder de waarde verkocht en verpande om haar drankzucht te bekostigen.

De noodverkoop en het vroege overlijden (1776–1777)

De financiële en persoonlijke crisis leidde onvermijdelijk tot de verkoop van hun bezit. Op 30 oktober 1776 werd via makelaar Abraham Vos Kinkwich hun pand aan de Derde Weteringdwarsstraat 47 officieel verkocht aan Isaak Wouters voor 2.100 gulden. Lang heeft Blotz de vruchten van deze afwikkeling niet gedragen: op 3 januari 1777 werd Hendrik Blotz, mr. orgelmaker in de derde Weteringdwarsstraat, op bijna 49-jarige leeftijd begraven.

Amsterdamsche Courant 03 november 1770

 

"By HENDK. BLOTZ, Orgelmaaker, woond buiten de Weesper Poort voorby Lokhorst, is nog agt dagen te zien een ORGEL, gemaakt voor de Gereformeerde Kerk te SARRATTA, Speeld FORTE en PIANO op een Clavier, zonder de Handen van het Clavier te zetten om de Registers uit te haalen, door hem uitgevonden. Het kan ook gemaakt worden in alle Oude en Nieuwe Kerk- en Cabinet-Orgels.”

Een Amsterdams innovatie-orgel voor de VOC-factorij in Soeratte (1770)

Herberg Lokhorst (ook wel gespeld als Lockhorst) was een bekende historische herberg en tapperij in Amsterdam, gelegen net buiten de voormalige Weesperpoort aan de Weesperzijde van de Amstel. 

Lamberts - Archief Amsterdam

II - In 1759 liet "Weltman" de Parijse Académie een klavecimbel zien met zowel pennen (jacks) als hamermechaniek.

II - Andries Veltman, 1759. 

 

In 1759 liet "Weltman" de Parijse Académie een klavecimbel zien met zowel pennen (jacks) als hamermechaniek.

 

III - Johannes Lodewijk Dulcken, 1775

 

6 juli 1775: in de Gazette van Gent

 

Sieur Louis Dulcken van Antwerpen", oudste zoon van Daniël, een Steirt-stuk en een "Forte piano" van eigen werk, met een nieuwe uitvinding om de toon te verminderen en te versterken. 

Dat is vier jaar voordat Meijer in Amsterdam begint.

IV - Meincke & Pieter Meyer, 1779

Amst. Crt., den 10 Juny 1779.

MEINCKE MEYER, geweezene Compagnon van JOHANNES ZUMPI, beroemde Muziek-Instrumentenmaker tot Londen, neemt de vrijheid, lieden van Distinctie en verdere Kenners der Muziek te berigten, dat hy zig te Amsterdam gestabileerd heeft, in Compagnieschap met zyn Broeder PIETER MEYER, tot voortzetten van dezelfde Affaires, in ‘t maaken van allerhande soorten van FORTEPIANO INSTRUMENTEN, door hem veel verbeterd, en verre overtreffende alle andere tot nog toe bekend; zy verzoeken ieders Gunst en Recommandatie. Hunne Woonplaats is op de Kolk, op den hoek van de Voorburgwal, by de Brug, te Amsterdam.

De gebroeders Meincke en Pieter Meyer zijn vroege pianobouwers in Amsterdam van wie instrumenten bewaard zijn gebleven. Hun geboorte- en sterfjaar zijn niet bekend. Meincke heeft vóór 1779 in London gewerkt als compagnon van de beroemde uit Saksen afkomstige Johann Christoph Zumpe (1726–1790). Zumpe had daar in 1761 zijn eigen werkplaats opgezet. Dat bleek een schot in de roos te zijn geweest. Nadat de betere kringen in Londen het onbekende instrumentje hadden geaccepteerd, groeide de vraag dusdanig, dat er gesproken kan worden van een explosieve ontwikkeling. Zumpe kon meerdere medewerkers aantrekken, zoals Meincke Meijer. Twee piano’s, uit 1776 en 1778, herinneren aan hun samenwerking.
Ongetwijfeld zal Zumpe hebben geprobeerd zijn afzetgebied te vergroten, met name aan de Nederlanden. Meincke moet van de in Amsterdam groeiende vraag hebben geweten, want in 1779 maakte hij per advertentie bekend, dat hij zich in compagnieschap met zijn broer Pieter had gevestigd.

 

Bij de pianobouwers Meyer zijn duidelijk twee generaties te onderscheiden. De oudere generatie is ca 1735-1745 geboren. Hiertoe behoren:


I - Meincke Meyer


II - Pieter Meyer


III - Joachim Andreas Meyer ( Vader van Hilmer Meyer en Andreas)

 
IV - Hendrik Anthonie Meyer (1745 - † 1812)

 

Tot de jongere generatie (geboren na 1767) behoren:

V - Meincke Andries Meyer Meinecke (Michael) Andries (Andreas) Meyer (geboren: London 1767)


VI - Jan Lodewijk Meyer Jan (Johan) Lodewijk Meyer (geboren: London 1772) John Ludowyk Meyer - John Ludwich Meyer - John Ludwig Meyer - John Ludwich Meyer


VII - Hilmer Meyer Hilmar Meyer - geboren Hittfeld: Januar 1773 – gestorven: Amsterdam 20. August 1816)

 

VIII - Andreas Meyer geboren 15 oktober 1775 in Hittfeld bij Hamburg. Broer van Hilmer Meyer

 

Meyer, (Gebr.M.en P.) op ’t Rockin, ’t 4 de Huis van de Nauwe Capelsteeg, Piano Fortemakers.156

NAAMREGISTER
VAN ALLE DE

KOOPLIEDEN,

VOORNAAME 

HANDELDRYVENDE OF NEGOTIEDOENDE 

WINKELIERS EN FABRICANTEN 

DER STAD 

AMSTERDAM 

Met aanwijzing van dezelve Woonplaatzen; 

en waar in zy HANDELEN. 

Voor het Jaar 1801.

Zumpe volgde een opleiding bij Gottfried Silbermann. Zumpe was één van de Duitse makers van toetsinstrumenten die tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756 tot 1763) naar Londen vluchtten. Hij werkte korte tijd voor Burkat Shudi, voordat hij in 1761 zijn eigen winkel ‘at the sign of the Golden Guittar’ opende in Princes Street, Hanover Square. Zumpe trouwde op 3 december 1760 met Elizabeth Beeston. In zijn testament uit 1784 staat zijn adres vermeld als Queen Charlotte Row in de parochie St. Mary-le-Bow..

Van 1769 tot 24 september 1778 werkte Zumpe samen met Gabriel Buntebart. Meincke Meyer voegde zich in 1778 bij Zumpe. Een jaar later op 10 juni 1779 maakt hij reclame in de Amsterdamse Courant voor zijn instrumenten. Wonende op de Kolk te Amsterdam.

 

Meincke & Pieter Meijer - “Pianoforte Fabrikeurs van hunne Majesteiten” 1809 - Casta Diva - Gretchen

Klik op de foto om de klank van de Meincke & Pieter Meijer piano 1808 te horen. Deze opname is gemaakt in het Koninklijk Paleis op de Dam in Amsterdam.

Meincke & Pieter Meyer "Pianoforte Fabrikeurs van hunne Majesteiten” 

Koninklijk Paleis Amsterdam - Meincke & Pieter Meyer 

 

"Pianoforte Fabrikeurs van hunne Majesteiten” = LOUIS BONAPARTE & HORTENSE DE BEAUHARNAIS, de eerste Koning & Koningin van Holland.

Het kasboek van de thesaurier-generaal in dienst van de koning vermeldt in maart 1809 de uitbetaling aan de gebroeders Meijer voor de levering van drie fortepiano’s, twee voor het Amsterdamse paleis ( somma 2.200) en één voor het ‘chateau de Zoestdijk’ (somma 450).

 

Koninklijke Verzamelingen, Den Haag, Fragmentarchieven van het Civiele Huis van koning Lodewijk Napoleon, inventarisnummer G004-C-14.

Amsterdamsche Courant, 19/11/1808, p. 4

The Meyer brothers, piano-forte makers, have crafted a six-octave piano-forte for the palace—an instrument of the most exquisite beauty, which need not yield to any piano-forte from the finest manufactories. As His Majesty is highly satisfied with this work, he has seen fit to grant the aforementioned Meyer brothers the title of Royal Piano-Forte Makers.

 

Amsterdamsche Courant, 19.11.1808, S. 4

Die Gebrüder Meyer, Klavierbauer, haben für den Palast ein sechsoktaviges Klavier von vollendeter Schönheit gefertigt, das keinem Klavier der besten Manufakturen nachstehen muss. Da Seine Majestät mit dieser Manufaktur sehr zufrieden ist, hat er den Gebrüdern Meyer den Titel „Königliche Klavierbauer“ verliehen.

Amsterdamsche Courant, 19/11/1808, p. 4

De Gebroeders Meyer, Piano-Fortemakers, hebben voor het paleis een Piano-Forte van zes octaven, van de volmaaktste schoonheid, en dat voor geen Piano-Forte uit de beste Fabryken behoeft te wyke, vervaardigd. Daar Z. M. over deze Fabryk zeer te vreden is, heeft Hoogstdezelve, van gemelde Gebroeders Meyer, den titel van Koninklyke Piano-Fortemakers toegestaan.

Zwolle den 21 Juny 1792. 

De Gebroeders M. en P. MEYER, alom bekende Forte Piano Maakers, woonende te Amsterdam, laten hier mede aan alle Liefhebbers van hunne Forte Piano’s bekend maken, dat zy J.G. NICOLAI, Organist alhier te Zwolle, verzogt hebben, hun Commissionair van hunne Forte Piano’s voor alom hier in de Provincie Overyssel te willen zyn: Indien nu in ‘t vervolg iemand verkiezen mogt een Stuk te koopen, wordt dezelve hier mede verzogt, zig direct aan gemelden J.G. NICOLAI te addresseeren, zonder dat hij nodig heeft zig deswegens by hun te Amsterdam te melden, doordien niemand dezelve aldaar in ’t minste goedkooper zal kunnen hebben dan by meergemelden alhier in Zwolle. Tegenwoordig zyn te bekomen: een à f 300: een à f 260: en een à f 210 zonder Lessenaar. Indien’er zig Liefhebbers mogten vinden van Stukken tot meerderen of minderen prys, zo moeten dezelve extra besteld worden. Behalven de bovengemelde drie soorten van Stukken zyn ‘er zonder extra bestelde, nooit geene klaar. Uit naam van hun zal de meergemelde Commissionair wel voor hunne stukken willen repondeeren: indien’er dus iets aan komen zoude, dat aan onvolmaaktheid toe te schryven was, die addresseere zig direct door den van hun verzogten Commissionair aan hun: zy zullen den bezitter van het Instrument zoeken te vrede te stellen, dit hebben zy by hun verblyf alhier willen bekend maaken. Zwolle den 21 Juny 1792. 


MEINCKA en P. MEYER.

In 1792 werd  Johann Gottlieb Nicolai aangesteld tot commissionair van de Amsterdamse pianobouwers Meincke en Pieter Meijer.
De organist en componist Johann Gottlieb Nicolai werd in 1744 in het Duitse Münster geboren, maar woonde het grootste deel van zijn leven in Zwolle. Vanaf 1775 tot aan zijn overlijden in 1801 was hij stadsorganist van Zwolle van de Grote of Michaëlskerk. De dubbeluitgave van zijn A.B.C. pour le clavecin ou forte piano (een methode) en de 24 Sonates pour le clavecin sur les 24 tons de la musique (een bundel met 24 sonates en 22 preludes in 24 toonsoorten) verscheen vermoedelijk in 1790.

 

Nederlands schilderij uit 1813 van Willem Bartel van der Kooi (1768 – 1836) met een typische Meincke Meijer & Pieter Meijer tafel piano. (Het naambord en inleg fineer)

RIJKSMUSEUM

S. De VRIES en P. FRANK, Organisten te Leeuwarden, zich geassocieerd hebbenden in het Verkopen van Forte-Pianos, adverteren; dat zy thans ln staat zyn, voor de zelfde Pryzen te leveren, waar voor ze by de Makers Menke en Pieter Meyer te Amsterdam te bekomen zyn, de drie verschillende zoorten van FORTE PIANO'S; namentlyk, de Kleine, Middelzoort en Groote. Ook Continueert de laatstgemelde Organist, welke thans woont agter de Galileër Kerk, In het Huis van den overleden Lands Deurwaarder R. Voormeulen in het Verkopen en Verhuuren van CLAVECYN-STAARTSTUKKEN en CLAVECORDIUMS in zoorten, zowel Bandvrye als andere, voor civiele Pryzen.