Multimedia Art Productions

De Keizer in de Lage Landen: Hoe Jean-Herman Faber de machtigste man van Europa vereeuwigde

In het voorjaar van 2021 trilde de Belgische kunstwereld op haar grondvesten toen bij het Brusselse veilinghuis Arenberg een monumentaal, nagenoeg vergeten schilderij opdook. Het doek, gesigneerd door de Brusselse meester Jean-Herman Faber (1734–1800), toonde een levensgrote keizer Jozef II van Oostenrijk in vol ornaat. Het schilderij werd onder luid gejuich afgehamerd voor ruim 37.000 dollar. Dit was niet zomaar een portret; het was een herontdekt politiek topstuk dat herinnert aan de tijd dat de verre keizer in Wenen ook de scepter zwaaide over de Oostenrijkse Nederlanden.
Achter dit indrukwekkende canvas schuilt een verhaal van keizerlijke propaganda, lokale trots en de finesses van de achttiende-eeuwse diplomatie.

Een Weense blikvanger in Brussel

Wanneer we naar het schilderij kijken, zien we Jozef II als de belichaming van de absolute macht. Gehuld in een weelderige mantel, afgezet met hermelijn, kijkt de keizer met een zelfverzekerde, bijna strenge blik op de toeschouwer neer. Op zijn borst prijkt de prestigieuze militaire Orde van Maria Theresia en op een rood fluwelen kussen naast hem rusten de zware kronen van het Habsburgse Rijk.
Hoewel het schilderij de sfeer ademt van het keizerlijke paleis in Wenen, kreeg Faber deze opdracht niet rechtstreeks van het hof. Jozef II liet zich voor zijn officiële staatsportretten steevast schilderen door zijn favoriete Weense hofschilder, Anton von Maron. Maar een keizer in die tijd regeerde via zijn evenbeeld. Omdat Jozef II ook de soeverein was van het huidige België, moesten overheidsgebouwen, adellijke gilden en universiteiten in Brussel, Antwerpen en Gent worden voorzien van zijn beeltenis. Lokale autoriteiten gaven Faber daarom de prestigieuze opdracht om een hoogwaardige, monumentale versie van het officiële Weense portret te vervaardigen. Faber nam de koninklijke pose over, maar voegde er zijn eigen, unieke meesterschap aan toe.

De Verlichte Beschermheer

Wat Fabers interpretatie zo bijzonder maakt, is de subtiele symboliek onderaan het schilderij. In de lagere voorgrond schilderde hij klassieke putti (engeltjes) die omringd worden door attributen van de schilderkunst (Pictura) en de handel (Mercurius).
Hiermee speelde Faber feilloos in op de politieke realiteit van die dagen. Jozef II stond bekend als een 'verlicht despoot'. Hij was een man van de rede en de wetenschap, die de economie en de cultuur in zijn gebieden wilde moderniseren. Door deze allegorische figuren toe te voegen, portretteerde Faber de keizer niet alleen als een gevreesd militair leider, maar expliciet als de grote beschermheer van de Vlaamse kunstenaars en handelaars. Het was een slimme vorm van artistieke vleierij: Faber liet de keizer zien hoe de inwoners van de Lage Landen hem het liefste zagen.

Een vorstelijke connectie

De keuze voor Jean-Herman Faber was destijds een logische. Als een van de meest gerespecteerd genreschilders in Brussel was hij kind aan huis bij de hoogste adel. Het is dan ook geen toeval dat we zijn werk niet alleen in overheidsgebouwen tegenkwamen, maar ook in de private collecties van de absolute toplaag van de samenleving. Dezelfde Faber die deze keizerlijke propagandamachine op canvas zette, kreeg immers van prins Charles-Joseph de Ligne – een van de absolute favorieten van keizer Jozef II – de opdracht om zijn exotische Russische koetsier te schilderen. Faber was de schilder die de werelden van de Weense macht en de kosmopolitische adel met elkaar verbond.

Een venster op een woelig verleden

Vandaag de dag zijn er in openbare Belgische museumcollecties nauwelijks nog originele staatsportretten van Jozef II te vinden. Veel van deze doeken zijn tijdens de woelige jaren van de Brabantse en de Franse Revolutie, die kort na de dood van de keizer uitbraken, vernietigd of weggestopt.
Het schilderij van Jean-Herman Faber is daardoor een zeldzaam overlevingsmonument. Het herinnert ons aan een korte, gouden periode waarin de kunsten in Brussel bloeiden onder de vleugels van een Oostenrijkse keizer. Elke penseelstreek van Faber getuigt van de adembenemende ambitie van een lokale schilder die wist dat zijn werk moest wedijveren met de absolute wereldtop.

Anton von Maron