Multimedia Art Productions

De Rijnlandse netwerken achter de familie Dülcken

Achter de wereldberoemde klavecimbels en orgels van de familie Dülcken schuilt een fascinerend netwerk van achttiende-eeuwse Rijnlandse elites. Nieuw historisch en genealogisch onderzoek werpt licht op hoe de families Dülcken en Knöpfel via de geografie van de Rijn en de structuren van het protestantse geloof met elkaar verweven raakten. Een reconstructie van een strategische alliantie tussen Sankt Goar en Weisel aan het begin van de 18e eeuw – met de invloedrijke familie Lehr als de cruciale, verbindende schakel.
Bij het horen van de naam Dülcken denkt men direct aan de verfijnde instrumentenbouw in Antwerpen, Brussel of Amsterdam. De wortels van deze invloedrijke dynastie liggen echter dieper landinwaarts, in het Duitse Rijnland en het graafschap Sayn-Wittgenstein-Berleburg. Om te begrijpen hoe Johannes Daniël Dülcken (1706–1757), zijn zonen en zijn kleinzoons konden uitgroeien tot gerespecteerde instrumentenbouwers, moeten we kijken naar het fijnmazige netwerk dat hun voorouders aan het begin van de achttiende eeuw opbouwden aan de oevers van de Rijn.

COMPLETE

De Familie Lehr: De Gemeenschappelijke Noemer

De diepere verklaring voor de aanwezigheid van de familie Dülcken in het verre, rechtsrijnse dorp Weisel ligt verscholen in het thuisland van hun voorvaderen: Bad Berleburg. Lange tijd gold het huwelijk van Georg Ludwig Dülcken (de vader van Johannes Daniël) op 13 oktober 1704 in Weisel met de mysterieuze Johanna Margaretha als een genealogisch raadsel. Want waarom zou een predikant uit Wingeshausen aan de Rijn trouwen?
Recent onderzoek toont aan dat de link niet primair geografisch was, maar familiaal. De sleutel ligt bij de invloedrijke Berleburgse familie Lehr.

• De vader van Georg Ludwig, Eberhard Dülcken, was in 1664 in het huwelijk getreden met Maria Magdalena Lehr, dochter van de Berleburgse oud-burgemeester Andreas Lehr.

• Tegelijkertijd was ook de familie van dominee Johann Jacob Schramm (de gerespecteerde predikant in Weisel) via een huwelijk innig verbonden met ditzelfde geslacht Lehr (Anna Catharina Lehr).

Archiv der Evangelischen Kirche im Rheinland, Boppard - Heirat von Conrad Knöpfel und Regina Magdalena Dirx am 29. April 1695 (KB 149/1, S. 255)
Heirat von Conrad Knöpfel und Regina Magdalena Dirx am 29. April 1695 (KB 149/1, S. 255)

Den 7. April sind zum ersten mal proclamirt worden, Herr Jo- han Conrad Knöpfel, Proviant=Meister, Herrn Conrad Knöpfels, Metropolitani zu Melsungen, ehelicher Sohn; und J. Regina Magdalena, Herrn Dieterich Diepers, Rath= gängers eheleibliche Tochter. Den 29. April copulati.

• Op 7 april werden voor het eerst aangekondigd [afgekondigd]: de heer Johann Conrad Knöpfel, proviandmeester, de wettige zoon van de heer Conrad Knöpfel, metropoliet [hoofdpastoor] te Melsungen; en de jonkvrouw Regina Magdalena, de wettige dochter van de heer Dieterich Dieper, raadslid [raadsverwant]. Op 29 april zijn zij in het huwelijk getreden [copulati].

Taufeintrag Susanna Maria Knöpfel - transcriptie Dr. Johannes Burkardt
Complete

Den 11 t[en] [Novem]bris wurde Don[n]erstag Nachmittags zwisch[en] 12 u[nd] 1 Uhren
nach gehaltener
Beth=Stunde in öffentl[icher] Versam[m]lung getaufft Susanna Maria,
H[errn] Johann Conrad Knöpffels, Proviant-Com[m]issarii u[nd] Stiffts=
Kellners allhier Töchterlein. Gevattern waren Herr Oswald
Wollff, Nachgänger am hiesigen Hoch=Fürstl[ichen] Gesam[m]t-Rhein=
Zoll, u[nd] Fr[au] Maria Barbara, H[errn] Samuel Kellers, Stadt=
Lieutenants allhier ehel[iche] Hauß-Frau, wie auch H[errn] Pfarrers Geissel
Fr[au] Eheliebste von Wollroda
des H[errn] Vatters Schwester.*
* Die letzten 12 Wörter mit blasserer Tinte später nachgetragen.

De Stiftskellner en de Overkant van de Rijn

Vanaf de vestiging in Weisel kruisen de wegen van de Dülckens zich aantoonbaar met die van Johann Conrad Knöpfel, een absolute sleutelfiguur in het aan de overzijde gelegen Sankt Goar. Knöpfel bekleedde daar een invloedrijke dubbelrol als Stiftskellner (financieel en zakelijk beheerder van de protestantse Stiftskirche) en Proviant-Commissair van de strategische legerburcht Burg Rheinfels.
Hoewel de Rijn een fysieke barrière vormde, liepen de bestuurlijke en economische lijnen van het dorp Weisel rechtstreeks naar de stiftskas van Knöpfel in Sankt Goar. Het stift bezat namelijk de aloude Zehntrechte (tiendrechten) in Weisel. Boeren moesten een tiende van hun oogst afstaan, een logistiek proces dat onder het directe toezicht van Knöpfel viel. Daarnaast was de parochie van Weisel voor het onderhoud van de gebouwen en de predikantstraktementen rechtstreeks afhankelijk van de administratie van deze zelfde Stiftskellner.

Standseis en de Connectie Knöpfel

In de vroege achttiende eeuw was de spoeling binnen de protestantse (Evangelisch-Reformierte) elite in het Rijnland dun. Standgenoten zochten elkaar op om kapitaal, invloed en maatschappelijke status binnen de eigen kring te houden.
De intensieve ambtelijke en economische relatie tussen de Stiftskellner in Sankt Goar en de kerkgemeenschap in Weisel legde de basis voor de volgende generatie. Het was Johannes Daniël Dülcken zelf die dit netwerk verzilverde door in het huwelijk te treden met Susanna Maria Knöpfel, de dochter van de Stiftskellner. Dit strategische huwelijk verbond het Berleburgse intellect met het Rijnlandse kapitaal en bestuurlijke aanzien.

Conclusie: Een Fundament voor Generaties

Wat op het eerste gezicht een reeks toevallige ontmoetingen aan de Rijn lijkt, blijkt bij nadere beschouwing een diep geworteld, strategisch weefsel te zijn dat al generaties eerder in Bad Berleburg begon. De familie Lehr vormde de initiële sociale lijm, waarna de ambtelijke structuren van het stift in Sankt Goar de alliantie bezegelden.
Het is dit ijzersterke netwerk van kapitaal, intellect en invloed dat het stevige maatschappelijke fundament legde voor de latere internationale carrières van de zonen en kleinzoons van de familie Dülcken binnen de bloeiende Europese instrumentenbouw.



Vooruitblik op het vervolg (preview voor de website)
Archiefupdate: nieuwe ontdekkingen over Johann Konrad Knöpfel in Marburg
Historisch onderzoek staat nooit stil. Om de verwevenheid tussen de families Dülcken, Knöpfel en het Rijnlandse bestuur nog gedetailleerder te reconstrueren, zijn we een uitgebreid bronnenonderzoek gestart in het Hessisch Staatsarchief in Marburg (HStAM). Met succes: er zijn twee belangrijke sleuteldocumenten uit de jaren 1701–1702 gevonden die licht werpen op de precieze ambtstaken en het netwerk van Johann Konrad Knöpfel:

• HStAM, collectie 40 a, rubriek 04, nr. 5143: De officiële „Instructie voor de kapelmeester Johann Konrad Knöpfel te St. Goar“ (1701–1702). Dit document zal ons nauwkeurig inzicht geven in zijn dagelijkse beheer van de kapelgoederen en de kerkfinanciën.

• HStAM, fonds 40 a, rubriek 04, nr. 5144: De benoemingsakte voor de „benoeming van proviandmeester Johann Konrad Knöpfel tot heffingsambtenaar voor de drankbelasting in het graafschap Katzenelnbogen“ (1702).

Een bewijs van zijn enorme economische en logistieke macht, aangezien hij midden in de Spaanse Successieoorlog ook verantwoordelijk was voor de inning van de waardevolle drankbelasting.
We hebben de reproducties van deze documenten al aangevraagd. Zodra de documenten bij ons zijn aangekomen en geanalyseerd, zullen we dit artikel aanvullen met fascinerende nieuwe details over het dagelijks leven, de financiën en de strategische allianties van de familie.

De Netwerken van de Proviantmeester: Elite en Bestuur rondom Johann Conrad Knöpfel op de Rheinfels
Wanneer een historisch ambtenaar als Johann Conrad Knöpfel zijn kinderen liet dopen, waren de gekozen doopgetuigen (Gevattern) geen willekeurige buurtgenoten. De peten gaven een getrouw beeld van de sociale stijging, de ambtelijke status en het politiek-militaire netwerk van de familie.
Aan de hand van de doopboeken treedt een indrukwekkend netwerk naar voren van hoge hofambtenaren uit Kassel, militaire bevelhebbers van de rijksvesting Rheinfels en vooraanstaande geestelijken.

1.
Heirat von Conrad Knöpfel und Regina Magdalena Dirx am 29. April 1695 (KB 149/1, S. 255);
  2.
Taufe von Dietrich Conrad Knöpffel am 9. Februar 1696 (KB 149/1, S. 105);
  3.
Taufe von Maria Sophia Christiana Knöpfel am 9. November 1697 (KB 149/1, S. 116);
  4.
Taufe von Anna Margaretha Elisabeth Knöpffel am 24. September 1699 (KB 149/1, S. 125);
  5.
Taufe der am 18. April 1701 geborenen Anna Getrud Henriette Knöpfel (KB 149/1, S. 130);
  6.
Taufe von Johann Christian Ludwig Knöpffel am 21. Juni 1703 (KB 149/1, S. 137);
  7.
Taufe von Johann Henrich Werner Knöpffel am 23. Dezember 1704 (KB 149/1, S. 142);

• 23 December (10th of the month / Decembris): Baptised in the church: Johann Henrich, son of Mr Johann Conrad Knöpffel, quartermaster and cellar master (Stiftskeller).
• Godparents (Gevattern):
1. Mr Johann Henrich Gottschalck, paymaster (ZahlMeister) and captain.
2. Mr Werner Knöpfel, pastor (Pfarrherr) in Liebenau.
3. Mrs Johanna, wife (Eheliebste) of Commissioner Reichardt Rosewater.
Werner Knöpfel was born around 1668 in Wolfershausen, the son of Konrad Knöpfel, the Melsung metropolitan (superintendent), and his first wife. He began studying theology at the University of Marburg in 1686 and later took up a post as a pastor (Pfarrherr) in Liebenau.
He was part of a family with several brothers and sisters:
• Hartmann Knöpfel: Born in 1660 in Wolfershausen, enrolled at the University of Marburg in 1679, and a pastor in Dörnhagen from 1692.
• Johann Konrad Knöpfel: Born in 1662 in Wolfershausen, enrolled at Marburg in 1680, and served as provisions commissioner at the Hessian fortress of Rheinfels near St. Goar.
• Ottilie Knöpfel: Born in 1664 in Wolfershausen and married on 3 May 1682 in Melsungen to Andreas Itter, bailiff of Merxhausen.
• Susanne Christine Knöpfel: Born in 1672, married successively to the pastor Andreas Kornemann and the pastor Hermann Geißell.
• Katharina Elisabeth Knöpfel: Born in 1673 and married to the candidate Johann Heinrich Möller on 4 March 1700 in Melsungen.
• Anna Dorothea Knöpfel: Born in 1674 in Wolfershausen.

  8.

Taufe der am 16. Mai 1709 geborenen Anna Christina Dorothea Knöpfel (KB 149/1, S. 158);
  9.
Taufe der am 28. Februar 1711 geborenen Maria Elisabeth Knöpffel (KB 149/1, S. 162);
  10.
Taufe von Johann Ludwig Knöpffel am 29. Dezember 1712 (KB 149/1, S. 168);
  11.
Taufe des am 22. November 1714 geborenen Johann Wollrath Knöpfel (KB 149/1, S. 177).

1. De Diplomatieke en Bestuurlijke Elite (Kassel & Melsungen)

• Christian Thalmann – Geheimbder Secretarius zu Cassel
  Als geheimsecretaris stond Thalmann in de directe nabijheid van de landgraaf van Hessen-Kassel. In een tijd waarin de Geheime Rat het centrale bestuurs- en adviesorgaan van het vorstendom vormde, behandelde hij de meest vertrouwelijke diplomatieke correspondentie en staatszaken.

• Johann Balthasar Claute (vertegenwoordigd door echtgenote Anna) – Geheimbder Secretarius zu Cassel
  Evenals Thalmann bekleedde Claute deze hoge bestuurlijke vertrouwensfunctie aan het hof te Kassel. Dat meerdere geheimsecretarissen uit de vorstelijke hoofdstad als doopgetuige optraden, onderstreept de nauwe banden tussen de lokale proviandadministratie en het centrale hof.

• Wollrath Reinhard – Hessisch-Reservat Commissarius
  Als commissaris belast met het beheer van de Hessische reservaten vertegenwoordigde Reinhard de financiële en domeinrechten van de landgraaf. Hij toezag op de inkomsten, pachten en voorraden in en rondom de streek.

• Konrad Knöpfel – Metropolitan zu Melsungen
  Als vader van de proviantmeester en superintendent (Metropolitan) over de kerken en scholen in het district Melsungen, vormde hij de kerkelijk-bestuurlijke verankering van de familie binnen het vorstendom.

• Joh. Martin – ObristLieutenant
  Als luitenant-kolonel was Johann Martin de tweede man in de militaire hiërarchie van de vesting Rheinfels. Hij voerde het dagelijks operationeel bevel over het garnizoen en de verdedigingswerken van deze sleutelvesting aan de Rijn.

• Johann Henrich Gottschalck – ZahlMeister und Capitain
  Gottschalck combineerde de rang van kapitein met de functie van betaalmeester van het garnizoen. Hij was verantwoordelijk voor de soldatensolderij en de militaire comptabiliteit, wat een directe professionele raakvlakken opleverde met het proviandbeheer van Knöpfel.

• Balthasar Schwalb (vertegenwoordigd door echtgenote Margaretha) – Schreiber und Auditeur
  Als Auditeur fungeerde Schwalb als de militaire rechter en juridisch adviseur van de vesting. Hij leidde de krijgsraden, onderzocht tuchtzaken en zorgde voor de juridische verslaglegging (Schreiber).

• Joh. Hartmann Cuhn – Lieutenant
  Een van de garnizoensofficieren die de militaire aanwezigheid en kameraadschap binnen de vesting weerspiegelt.

• Dietterich Diepes (Diep) – Rathgänger / Rathsverwandter
  Als schoonvader van Johann Conrad Knöpfel vertegenwoordigde hij het stadsbestuur. Als raadslid nam hij deel aan het dagelijks stadsbestuur en de rechtspraak in de gemeenschap.

• Werner Knöpfel – Pfarrherr zu Liebenau
  Broer van de proviantmeester, opgeleid aan de Universiteit van Marburg, die als predikant de intellectuele en geestelijke stand van de familie vertegenwoordigde.

• Daniel Rüdiger – Pfarrherr und Praeceptor
  De plaatselijke predikant die tevens als praeceptor (rector/onderwijzer) verantwoordelijk was voor het Latijnse onderwijs en de vorming van de plaatselijke jeugd.

Op 22 jan: 1736
Johanna Magdalena, Dogter van Johan Christian Dülcken en Anna Christina Knoepffelin, getuigen waren Johann Ludwig Dirx, Regina Magdalena Knoepffelin ( moeder van Anna Christina) en Johanna Margarta Dülckin ( moeder van Johan Christian)

Am 22. Januar 1736
Johanna Magdalena, Tochter von Johan Christian Dülcken und Anna Christina Knoepffelin; Trauzeugen waren Johann Ludwig Dirx, Regina Magdalena Knoepffelin (Mutter von Anna Christina) und Johanna Margarta Dülckin (Mutter von Johan Christian)

On 22 January 1736
Johanna Magdalena, daughter of Johan Christian Dülcken and Anna Christina Knoepffelin; witnesses were Johann Ludwig Dirx, Regina Magdalena Knoepffelin (mother of Anna Christina) and Johanna Margarta Dülckin (mother of Johan Christian)

De dubbelrol: Kerkelijke financiën en militaire logistiek

Johann Konrad bekleedde in Sankt Goar een cruciale dubbelrol. Ten eerste was hij de Stift-Kellner (stiftkelner) van de protestantse Stiftskirche. In deze invloedrijke functie beheerde hij de administratie, de uitgestrekte landerijen en de belastinginkomsten van het protestantse kerkkapittel. Dat een katholieke landgraaf als Willem II de controle over deze belangrijke protestantse geldstroom volledig aan Knöpfel overliet, bewijst hoezeer zijn integriteit en zakelijke vakkennis werden gerespecteerd.
Zijn tweede functie droeg nog meer verantwoordelijkheid: Johann Konrad was tevens de Proviant-Commissair (bevoorradingscommissaris) van de burcht Rheinfels. Rheinfels was op dat moment een van de machtigste en belangrijkste militaire vestingen aan de Rijn, gebouwd om de constante dreiging van Franse invasies te weerstaan. Als proviantcommissaris was Knöpfel verantwoordelijk voor de gigantische logistieke operatie binnen het fort. Hij zorgde ervoor dat de militaire voorraden – van graan, vlees en bier tot munitie en buskruit – altijd op peil waren om een maandenlange belegering te kunnen doorstaan. In een tijd van constante oorlogsdreiging was dit een absolute vertrouwenspositie. Landgraaf Willem II wist dat het behoud van zijn strategische burcht letterlijk afhing van de logistieke precisie van zijn protestantse commissaris.

Hessisches Landesarchiv complete files

🇳🇱

Consistoriale zaken nr. 148 C. Originele instructie voor de stiftskellner Knöpfel te St. Goar, 1701–1702.

🇳🇱

Wij, bij de gratie Gods, landgraaf Karel van Hessen (prins van Hersfeld, graaf van Katzenelnbogen, Diez, Ziegenhain, Nidda en Schaumburg), maken bekend dat wij Johann Conrad Knöpfel hebben aangenomen en aangesteld als Stiftskellner bij ons Stift te St. Goar. Hij dient de doorluchtige vorst en heer Karel getrouw, gehoorzaam en dienstbaar te zijn.

🇳🇱

Hij moet schade voor de vorst voorkomen, alle inkomsten van het stift (geld, wijn, graan of andere pachten en rechten) tijdig en nauwkeurig invorderen, registreren en verantwoorden. Hij dient jaarlijks verantwoording af te leggen van de stiftsrekening.

🇳🇱

Hij moet de gebouwen van het stift in goede staat houden, gebreken of schade tijdig melden en laten herstellen. Hij mag niet toelaten dat rechten of inkomsten van het stift verloren gaan of misbruikt worden. Hij heeft dit alles met een lijfelijke eed beloofd en een schuldbekentenis/reversbrief getekend. In ruil daarvoor zal hij een jaarlijks salaris/traktement ontvangen.

🇳🇱

(Papier-op-wassiegel op de onderzijde van het document)

Zolang hij stiftskellner te St. Goar is, ontvangt hij als jaarlijks traktement uit de opbrengsten van het stift: 5 rijksdaalders in geld, 6 malter koren, 3 malter gerst, 1 sommer erwten, evenveel wijn als een schoolmeester krijgt, brood- en was-deputaten, brandhout/kolen, enz., die hij naar gebruik moet delen/afrekenen met de superintendent en inspecteurs.
Oorkondelijk vastgesteld en voorzien van het secretariszegel van het Consistorie. Gegeven te Kassel, 1 januari 1701.

🇳🇱

Aanvulling (Rescript van 31 juli 1702):
Nader besluit waarbij het traktement van Johann Conrad Knöpfel wordt gelijkgesteld aan dat van zijn voorganger, Johann Peter Treiber. Hierin worden extra natura-uitkeringen (extra malter koren, tarwe ter vervanging van prebendewijn, alsmede vergoedingen voor gevogelte/ganzen en scheepstol in geld) nader gespecificeerd en bevestigd ten overstaan van het consistorie en de overige stiftsdienders in St. Goar.

🇳🇱

Aan hem, als de huidige Stiftskellner, moeten deze 3 sechster-malter koren en 3 malter gerst (ter vervanging van de prebendewijn), samen met een fuder koren (of de geldelijke vergoeding daarvan), alsmede de 20 rijksdaalders voor het tolrecht/de scheepvaart, retroactief vanaf januari van het voorgaande jaar 1701 worden toegekend, uitgekeerd en goedgekeurd.
Ten bewijze hiervan is deze brief opgemaakt en voorzien van het geheimzegel van het vorstelijk Consistorie.
Gegeven te Kassel, 4 juli 1702.

Stabiliteit in een gerespecteerd gezin

Terwijl Johann Konrad dagelijks laveerde tussen de belangen van de protestantse burgerij beneden in de stad en het katholieke hof boven op de burcht, bouwde hij aan zijn eigen gezinsleven. Op 29 april 1695 trouwde hij in de Stiftskirche met Regina Magdalena Dirx (een dochter uit een solide, lokaal-regionaal protestants milieu).
In dit welgestelde, hoogopgeleide en gerespecteerde gezin van de stiftkelner werd op 11 september 1706 hun dochter Susanna Maria Knöpfel gedoopt. Zij groeide op in een wereld waar cultuur, religieuze tolerantie, bestuurlijke verantwoordelijkheid en muziek hand in hand gingen. Het was deze specifieke, intellectuele protestantse opvoeding onder de rook van burcht Rheinfels die de basis legde voor haar latere leven en haar huwelijk in 1733 met de begaafde domineeszoon en klavecimbelbouwer Johann Daniel Dulcken.

Conrad Knöpfel, geboren in Wolfershausen in 1662, ingeschreven aan de universiteit van Marburg in 1680, werd provisiecommissaris in het Hessische fort Rheinfels bij St. Goar.
Conrad Knöpfel trouwde Regina Magdalena Dirx op 29. April 1695. Conrad Knöpfel stierf voor 1721.

Den 7. April. sind zum ersten mal proclamirt worden, Herr Jo- han Conrad Knöpfel, Proviant=Meister, Herrn Conrad Knöpfels, Metropolitani zu Milsungen, ehelicher Sohn; und Jgfr. Regina Magdalena, Herrn Dieterich Diepers, Rath= gängers eheleibliche Tochter. Den 29. April. copulati. Den 16. Jun. sind zum ersten mal proclamirt.

Op 7 april zijn voor de eerste keer afgekondigd: Heer Johan Conrad Knöpfel, proviandmeester, wettige zoon van de heer Conrad Knöpfel, metropolitan (hoofdpredikant) te Melsungen; en jongedochter Regina Magdalena, wettige dochter van de heer Dieterich Dieper, raadslid. Op 29 april zijn zij in de echt verbonden.

Taufeintrag Susanna Maria Knöpfel - transcriptie Dr. Johannes Burkardt
Complete

Den 11 t[en] [Novem]bris wurde Don[n]erstag Nachmittags zwisch[en] 12 u[nd] 1 Uhren
nach gehaltener
Beth=Stunde in öffentl[icher] Versam[m]lung getaufft Susanna Maria,
H[errn] Johann Conrad Knöpffels, Proviant-Com[m]issarii u[nd] Stiffts=
Kellners allhier Töchterlein. Gevattern waren Herr Oswald
Wollff, Nachgänger am hiesigen Hoch=Fürstl[ichen] Gesam[m]t-Rhein=
Zoll, u[nd] Fr[au] Maria Barbara, H[errn] Samuel Kellers, Stadt=
Lieutenants allhier ehel[iche] Hauß-Frau, wie auch H[errn] Pfarrers Geissel
Fr[au] Eheliebste von Wollroda
des H[errn] Vatters Schwester.*
* Die letzten 12 Wörter mit blasserer Tinte später nachgetragen.

Historische reconstructie: De leefomgeving en maatschappelijke transitie van Susanna Knöpffel



Inleiding

De jeugd van Susanna Knöpffel speelde zich af binnen de administratieve en religieuze kern van Sankt Goar. Haar vader, Johann Conrad Knöpffel, bekleedde twee invloedrijke overheidsposten: Stift-Kellner (hoofdbeheerder) van het kapittel en Proviant-Commissair op de burcht Rheinfels. Hierdoor behoorde het gezin tot de lokale bestuurlijke elite.



Huisvesting en de Stiftskellerei

Als hoofdbeheerder was haar vader verantwoordelijk voor de belastinginning, de pachtopbrengsten en het vastgoed van de kerk. De officiële dienstwoning en het kantoor (de Stiftskellerei) bevonden zich direct op het complex. Op historische kaarten is te zien dat het gezin woonde in de direct aan de kerk grenzende gebouwen, aangeduid als het Clofter (Klooster) of de Aptey (Abdij). Dit was geen rustig privémilieu, maar een functioneel administratief centrum. Er was een constante stroom van boeren, handelaren en ambtenaren die belasting in natura (zoals wijn en graan) kwamen afdragen.



Logistiek en infrastructuur rond het huis

Het dagelijks leven van het gezin werd logistiek bepaald door de omliggende infrastructuur. Aan de noordzijde vormde de Obere-Straße de belangrijkste verkeersader door de stad voor transport en reizigers. De Heiligen Gasse aan de westkant begrensde het kloostercomplex en bood een directe, rustigere route richting de markt en het Rathhauss (Stadhuis) in de benedenstad. De Wacher (de stadsbeek) liep direct langs de abdij en diende voor de watervoorziening en afwatering van het complex.



Religieuze en maatschappelijke verplichtingen

De Grose Kirch. (de protestantse Evangelische Stiftskirche) stond centraal in het openbare leven van het gezin. Vanwege de hoge maatschappelijke status van haar vader had de familie een vaste, gerespecteerde plaats in het schip van de kerk. Zij waren aanwezig bij alle officiële protestantse kerkdiensten en ceremoniën. De wekelijkse gang naar de kerk bepaalde de sociale contacten van Susanna binnen de hogere burgerij van Sankt Goar.



De relatie met de burcht Rheinfels

Hoewel de administratieve basis van het gezin in de benedenstad lag, was er een directe functionele lijn met de militaire top. De Alte Burg en de hoger gelegen vesting Rheinfels waren de plekken waar haar vader de militaire voorraden beheerde. Dit betekende dat de familie Knöpffel nauwe banden onderhield met zowel de kerkelijke als de militaire autoriteiten van het graafschap Hessen-Kassel. Binnen dit strikt georganiseerde, bestuurlijke netwerk groeide Susanna op.

🇩🇪🇳🇱

Hessisches Landesarchiv complete files

Uffßner
Nachdem Ihro Hochfürstl[iche] D[urchlaucht] unser gnädigster Fürst und Herr demwege mittels unterm Sub dato Cassel den 20.t[en] Jany 1707 ausgegangenen gnädigsten ertheilten Rescripts dem Proviantmeister Knöpfel auf die durch anderweite Beförderung des bisherigen Brandsteuer-Einnehmers in der Nieder Grafschaft Catzenelnbogen Hermann Winolds erledigte Brandsteuer-Ein- hebung nebst seiner vorigen Bedienung in gnaden con- feriret, derselbe auch auf solche seine Bedienung bey hies[iger] Land-Cammerey be- sugt Pflicht genommen worden; Als ist Uffßnern begehren hiermit an Euch gehörige Verfügung zu
(Marge aan de linkerzijde:) x worauf er erst vor alles das Cassa-Geld gehörige Caution einlegen soll &c. will

thun, daß derselbe als Brandsteuer Einnehmer im Cammertheil in besagter Nieder Grafschaft Catzen- elnbogen respectivè auch ihm alle bey des umrigon Brandsteuer Einneh- mer Winolds bisherigem derer Brandsteuer-Haltern be- eingelassene verrestiren- den gegen dessen Scheyn und Quittung abführen müssen, Wie Ihr dann auch denselben bey solcher sei- ner Bedienung auf den erfordernden Fall besördr[ig] zu assistiren, und das Herrschaftliche Interesse sowohl darby als übrigens nicht verfehlen werdet.
Dat[um] Cassell d. 2t[en] Febr[uarii] 1707
D. HAML... (Handtekening) G. Otto Cuno (Handtekening)
(Marge aan de linkerzijde:) x Von dem so bißherigen Einnehmer Weil die Cassa-Taxation worauf Ihm allen die Einnahme gehabt die selbigen gehörig Einnahm-Rechnung abgelegt pro 1707
von dem Rath Debell Zu Drots Güter

🇳🇱

Uffßner, Nadat Zijne Hoogvorstelijke Doorluchtigheid, onze genadigste vorst en heer, via een rescript gedateerd te Kassel op 20 januari 1707, de inning van de brandbelasting in het graafschap Neder-Katzenelnbogen—die was vrijgekomen door de overplaatsing van de vorige belastingheffer Hermann Winold—naast zijn vorige functie heeft toegewezen aan proviandmeester Knöpfel, en hij voor deze functie bij de landskamer de vereiste eed heeft afgelegd;
Wordt u, Uffßner, hiermee verzocht de nodige maatregelen te treffen zodat men als brandbelastingheffer in het genoemde graafschap Neder-Katzenelnbogen alle nog openstaande achterstallige brandbelastingen die onder de vorige belastingheffer Winold zijn blijven liggen, tegen afgifte van zijn bewijs en kwitantie aan hem afdraagt. Ook dient u hem bij de uitoefening van zijn functie waar nodig bij te staan en te zorgen dat het vorstelijke belang daarin en overigens niet uit het oog wordt verloren.
Gedateerd te Kassel, 2 februari 1707.
(Kanttekeningen): x Waarop hij eerst voor al het kasgeld een gepaste borgsom moet storten enz. x Van de vorige belastingheffer, omdat de kassetaksatie waarop hem alle inkomsten toebehoren, de betreffende eindrekening van inkomsten heeft ingediend voor 1707. Van raad Debell bij de landgoederen van Drot.

🇳🇱

Het spoor naar de Proviandmeester: Hoe een archiefstuk uit 1707 de wondere wereld van de Dülckens onthult
Een vergeeld vel papier uit de archieven van Hessen-Kassel, gedateerd op 2 februari 1707, lijkt op het eerste gezicht een gortdroge ambtelijke mededeling. Maar voor wie tussen de sierlijke lussen van het achttiende-eeuwse Kurrent-schrift door kijkt, vormt dit document een cruciale spil in het historische netwerk rond de beroemde klavecimbelbouwersfamilie Dülcken.
Het rescript uit Kassel legt het besluit vast van de landgraaf: Johann Conrad Knöpfel, proviandmeester op de machtige vesting Burg Rheinfels bij Sankt Goar, krijgt er een belangrijke taak bij. Hij wordt aangesteld als de nieuwe Brandsteuer-Einnehmer (ontvanger van de brandbelasting) voor de gehele Niedergrafschaft Katzenelnbogen. Deze functie was vrijgekomen na de overplaatsing van zijn voorganger, Hermann Winold. Voordat Johann Conrad aan de slag mag, dient hij bij de Land-Cammerey een borgsom in te leggen voor het kasgeld en de eed af te leggen—een bewijs van de grote financiële verantwoordelijkheid en het vertrouwen dat de landgraaf in hem stelde.
Een regionaal netwerk over de Rijn De reikwijdte van deze functie is fascinerend. De Niedergrafschaft Katzenelnbogen strekte zich uit over beide oevers van de Rijn. Dat betekende dat Johann Conrad Knöpfel vanuit Sankt Goar niet alleen het gezag voerde over de linker oever, maar ook belasting inde in de dorpen aan de overzijde van de rivier—waaronder het nabijgelegen Weisel.
In Weisel zwaaide op dat moment Pfarrer Johan Jacob Schramm de scepter over de protestantse gemeenschap. Als overkoepelend belastingontvanger en hoogwaardigheidsbekleder stond Johann Conrad in nauw contact met dorpsbestuurders en geestelijken in de gehele regio. Het kan bijna niet anders of hij en Pfarrer Schramm hebben elkaar persoonlijk gekend en ontmoet.
De menselijke tragedie en de opvolging Juist in Weisel kruisten de paden van de families zich al eerder op intieme wijze. Vader Georg Ludwig Dülcken sloot daar zijn huwelijk. Binnen een week na dat huwelijk sloeg het lot echter toe: hun pasgeboren zoontje, genaamd Johann Daniel, kwam te overlijden. Volgens het goede gebruik van die tijd werd de vernoeming doorgegeven: de zoon die kort daarna werd geboren, kreeg opnieuw de naam Johann Daniel Dülcken.
Deze tweede Johann Daniel zou later uitgroeien tot een van de meest meesterlijke en gezochte klavecimbelbouwers van de achttiende eeuw. En de cirkel van het netwerk rond Sankt Goar en Weisel sloot zich definitief toen deze jonge instrumentenmaker trouwde met Susanne Maria Knöpfel—de dochter van niemand minder dan de proviandmeester en belastingontvanger uit ons document, Johann Conrad Knöpfel!
Het archiefstuk uit 1707 is daarmee veel meer dan een ambtelijke overdracht van taken. Het is het klinkende bewijs van de maatschappelijke, geografische en financiële fundamenten waarop de familie Dülcken haar netwerk bouwde—een hechte kring van ambtelijke elite en geestelijken aan de oevers van de Rijn, die uiteindelijk de weg vrijmaakte voor een van de grootste namen uit de historische instrumentenbouw.

🇳🇱

Aanvullend kader: Wie was Uffßner?
Om de bestuurlijke reikwijdte van het decreet van 2 februari 1707 volledig te begrijpen, is het verhelderend om te kijken naar de geadresseerde: Uffßner.
Uffßner was de landgrafelijke Amtmann (of rentmeester) van het lokale bestuursdistrict (Cammertheil) in de Niedergrafschaft Katzenelnbogen. In de hiërarchie van het landgraafschap Hessen-Kassel nam de Amtmann de sleutelrol op lokaal niveau in om besluiten uit Kassel op de werkvloer uit te voeren. Het decreet is specifiek aan hem gericht om de overdracht in de praktijk te sturen:

• Regie over de overdracht: Uffßner kreeg de opdracht om de officiële overdracht van de taken van de vorige belastingheffer Hermann Winold naar de pas benoemde proviandmeester Johann Conrad Knöpfel te organiseren.

• Financieel toezicht: Hij moest controleren dat alle openstaande achterstallen van de brandbelasting correct aan Knöpfel werden afgedragen. Ook zag hij erop toe dat Knöpfel de vereiste borgsom (Caution) bij de landskamer stortte voordat hij het beheer over de kasgelden kreeg.

Taufeintrag Susanna Maria Knöpfel - transcriptie Dr. Johannes Burkardt
Complete

Den 11 t[en] [Novem]bris wurde Don[n]erstag Nachmittags zwisch[en] 12 u[nd] 1 Uhren
nach gehaltener
Beth=Stunde in öffentl[icher] Versam[m]lung getaufft Susanna Maria,
H[errn] Johann Conrad Knöpffels, Proviant-Com[m]issarii u[nd] Stiffts=
Kellners allhier Töchterlein. Gevattern waren Herr Oswald
Wollff, Nachgänger am hiesigen Hoch=Fürstl[ichen] Gesam[m]t-Rhein=
Zoll, u[nd] Fr[au] Maria Barbara, H[errn] Samuel Kellers, Stadt=
Lieutenants allhier ehel[iche] Hauß-Frau, wie auch H[errn] Pfarrers Geissel
Fr[au] Eheliebste von Wollroda
des H[errn] Vatters Schwester.*
* Die letzten 12 Wörter mit blasserer Tinte später nachgetragen.